تکنیک کرونکتومی (Coronectomy) دندان عقل؛ روشی برای کاهش خطر آسیب به عصب فک

---

شاید برای شما یا یکی از نزدیکانتان پیش آمده باشد که پس از نشان دادن عکس رادیوگرافی فک (OPG) به دندانپزشک، این جمله نگران‌کننده را بشنوید: «ریشه دندان عقل فک پایین شما دقیقاً روی کانال عصب فک قرار دارد و کشیدن آن ممکن است باعث بی‌حسی لب و چانه شود!»

شنیدن این جمله اغلب باعث می‌شود بیمار از ترس فلج شدن صورت یا بی‌حسی دائمی لب، قید جراحی دندان عقل را بزند و درد و عفونت‌های مکرر آن را تحمل کند. اما آیا واقعاً تنها دو راه پیش روی شماست: یا تحمل عفونت و تخریب دندان کناری، و یا پذیرفتن خطر بی‌حسی لب؟
پاسخ علم جراحی دهان و فک و صورت مدرن به این سؤال «خیر» است! تکنیک جراحی هوشمندانه‌ای به نام کرونکتومی (Coronectomy) دقیقاً برای حل همین چالش طراحی شده است.

---

عصب فک پایین چه کاری انجام می‌دهد و چرا در جراحی دندان عقل در خطر است؟

در داخل استخوان فک پایین، کانالی استخوانی وجود دارد که از درون آن عصب آلوئولار تحتانی (Inferior Alveolar Nerve - IAN) عبور می‌کند.قبل از هر چیز، یک باور غلط رایج را اصلاح کنیم:

نکته بسیار مهم: عصب آلوئولار تحتانی یک عصب حسی است، نه عصب حرکتی! یعنی حتی در صورت آسیب دیدن آن، به هیچ وجه صورت کج نمی‌شود و عضلات لب یا چانه فلج نمی‌شوند؛ بلکه فقط حسِ لامسه (احساس لمس، گرما و سرما) در نیمه لب پایین، پوست چانه و لثه دندان‌های پایینی همان سمت دچار گزگز، مورمور یا بی‌حسی (پارستزی) می‌شود.

بر اساس آمار علمی ارائه‌شده توسط Martin و همکاران (۲۰۱۵)، در جراحی‌های معمولی دندان عقل، احتمال آسیب به این عصب تنها ۱.۳ تا ۵.۳ درصد است؛ اما در مواردی که ریشه‌های دندان عقل عصب را در بر گرفته یا به آن چسبیده باشند، خطر آسیب عصبی در روش کشیدن کامل می‌تواند تا ۱۹ درصد افزایش یابد!

---

جراحی «کرونکتومی» (Coronectomy) چیست و چگونه انجام می‌شود؟

واژه Coronectomy به معنای «برداشتن تاج دندان» است. ایده‌ی اصلی این روش بر یک حقیقت بیولوژیک اثبات‌شده استوار است: عاملی که باعث عفونت لثه (پری‌کرونیت)، گیر غذایی و پوسیدگی دندان آسیای دوم می‌شود، تاجِ دندان عقل است؛ در حالی که عاملی که در عمق استخوان به عصب فک چسبیده، انتهای ریشه‌ی دندان عقل است.

در تکنیک کرونکتومی (طبق پروتکل تشریح‌شده در مطالعه Bernabeu-Mira و همکاران، ۲۰۲۴):

1. ابتدا جراح با بررسی اسکن سه‌بعدی فک (CBCT) رابطه دقیق میلی‌متری ریشه‌ها با کانال عصب را نقشهبرداری می‌کند.
2. تحت بی‌حسی موضعی، تنها تاج دندان عقل به طور کامل بریده و خارج می‌شود.
3. سطح بالایی ریشه‌های باقی‌مانده با فرز جراحی به اندازه ۲ تا ۴ میلی‌متر پایین‌تر از لبه استخوان فک تراشیده و صاف می‌شود تا هیچ لبه تیزی از مینا باقی نماند.
4. بدون اینکه به پالپ (عصب زنده داخل ریشه) دست زده شود یا ریشه تکان داده شود، لثه روی آن به طور کامل بخیه زده می‌شود.
5. در ماه‌های بعد، استخوان جدید روی ریشه‌های سالم و زنده تشکیل شده و آن‌ها را کاملاً در داخل استخوان دفن و ایزوله می‌کند.

---

مقایسه جراحی کشیدن کامل دندان عقل با روش کرونکتومی (در موارد پرخطر)

---

آیا ریشه‌ای که داخل استخوان فک باقی می‌ماند، بعداً عفونت نمی‌کند؟

این مهم‌ترین سؤالی است که بیماران هنگام شنیدن نام کرونکتومی می‌پرسند. پاسخ علمی این سؤال در دو مطالعه بزرگ Martin و همکاران (۲۰۱۵) و مطالعه پیگیری ۲ تا ۹ ساله Bernabeu-Mira و همکاران (۲۰۲۴) به روشنی داده شده است:

• ریشه دندانِ زنده، جسم خارجی نیست! تا زمانی که دندان عقل دچار پوسیدگی عمیق و عفونت عصب (نکروز پالپ) نباشد و در حین جراحی لق نشود، ریشه باقی‌مانده کاملاً زنده (Vital) و استریل است. بدن انسان این ریشه را به عنوان بافت خودی می‌شناسد و روی آن استخوان جدید می‌سازد (در مطالعه سال ۲۰۲۴، میزان نیاز به عصب‌کشی ریشه باقی‌مانده صفر درصد بود).
• پدیده جالب «مهاجرت ریشه» (Root Migration): مطالعات نشان می‌دهند که در بسیاری از بیماران، در طول ۱ تا ۲ سال اول پس از کرونکتومی، ریشه‌های باقی‌مانده به آرامی چند میلی‌متر به سمت بالا حرکت می‌کنند و از کانال عصب فک دور می‌شوند!
  در بیش از ۹۰ تا ۹۵ درصد موارد، این ریشه‌ها زیر استخوان و لثه بدون هیچ علامتی باقی می‌مانند. حتی در درصد بسیار کمی از بیماران (حدود ۲ تا ۵ درصد) که پس از چند سال نوک ریشه به زیر مخاط دهان می‌رسد و نیاز به خارج کردن پیدا می‌کند، چون ریشه در این مدت از عصب فک فاصله گرفته است، خارج کردن آن در مرحله دوم ساده‌تر و با خطر بسیار کم برای عصب فک انجام می‌شود!

---

در چه مواردی نمی‌توان از روش کرونکتومی استفاده کرد؟

طبق معیارهای علمی هر دو پژوهش، کرونکتومی یک روش تخصصی است و برای همه دندان‌های عقل مجاز نیست. در موارد زیر نباید کرونکتومی انجام شود و کل دندان باید خارج گردد:

1. دندان عقلی که دچار پوسیدگی عمیق تا داخل عصب بوده یا عصب آن سیاه و عفونی (Non-vital) شده است.
2. وجود کیست یا تومور در انتهای ریشه دندان عقل.
3. لق شدن ریشه‌ها در حین بریدن تاج (اگر ریشه در حین عمل لق شود، جراح باید همان لحظه ریشه را هم خارج کند، زیرا ریشه لق‌شده خون‌رسانی خود را از دست می‌دهد).
4. بیماران مبتلا به نقص سیستم ایمنی شدید یا افرادی که قرار است پرتودرمانی سر و گردن انجام دهند.